Waanstoornis

Met waanstoornis wordt een groep psychosen aangeduid met als gemeenschappelijk kenmerk een hardnekkige niet-bizarre waan (d.w.z. het zou waar kunnen zijn), terwijl het algemene niveau van functioneren intact blijft. Hallucinaties kunnen voorkomen, maar enkel incidenteel. Reuk- en gevoelshallucinaties die passen bij de waan, komen soms langdurig voor. Het verschil met schizofrenie is gelegen in inhoudelijke kenmerken van de waan, in het nagenoeg ontbreken van andere psychotische verschijnselen en in het achterwege blijven van ernstig sociaal disfunctioneren. Mensen met een waanstoornis richten hun leven in naar hun overtuiging. 
De volgende varianten van waanstoornissen worden onderscheiden:

  • Erotische betrekkingswaan: het centrale thema is de zekerheid dat iemand van hoge status verliefd is op de betrokkene (meestal een vrouw). Voor het ontbreken van bewijzen worden allerlei verklaringen gegeven die de overtuiging intact laten. Men spreekt ook wel van erotomanie.
  • Grootheidswaan: hierbij is de overtuiging van de patiënt dat hij buitengewoon belangrijk is, extreem intelligent, een uitvinder, van koninklijken bloede, of misschien wel in bijzondere relatie staat tot een godheid. 
  • Jaloersheidswaan: hier gaat het om de zekerheid dat de partner ontrouw is, een andere benaming is dan ook ontrouwwaan. Pogingen van de partner om zijn of haar onschuld te bewijzen falen, want elke poging daartoe wordt uitgelegd als bevestiging van de overtuiging. 
  • Achtervolgingswaan: op de voorgrond staat de overtuiging dat men wordt benadeeld, achtervolgd of bespioneerd, of misschien wel naar het leven gestaan. Betrokkene neemt contact op met de politie, uit beschuldigingen aan het adres van de vermeende belagers of speelt eigen rechter. Na verloop van tijd kunnen anderen aan de samenzwering worden toegevoegd. Dit type is vermoedelijk de meestvoorkomende variant en wordt ook wel paranoïde waanstoornis genoemd. 
  • Somatische waan: centraal staat de zekerheid van de patiënt dat hij een ziekte of gebrek heeft, veelal van ernstige aard. Het gaat dus vooral om hypochrondrische wanen. 

Epidemiologie
Wanen kunnen een symptoom zijn van meer algemene stoornissen, zoals schizofrenie. Hierdoor is een waanstoornis zelf eerder zeldzaam. De levenslange prevalentie van een waanstoornis wordt geschat op 0.2%. Een waanstoornis komt meestal voor bij mensen van middelbare leeftijd en ouderen, daarnaast komt deze stoornis iets vaker voor bij vrouwen dan bij mannen.

Etiologie
De exacte oorzaak is niet bekend. Echter zijn er wel risicofactoren die de waarschijnlijkheid voor het ontwikkelen van een waanstoornis vergroten.

  • Genetica: waanstoornissen komen vaker voor bij mensen wiens familieleden lijden aan een waanstoornis, paranoïde persoonlijkheidsstoornis of schizofrenie, waardoor gedacht wordt aan een relatie hiertussen.
  • Biologisch: er wordt gedacht dat abnormale hersengebieden die perceptie en gedachtes aansturen gelinkt kunnen worden aan waanstoornissen.
  • Omgevings-/psychologische factoren: er is bewezen dat stress waanstoornissen kan triggeren. Alcohol en drugs gebruik kunnen hier ook aan bijdragen. Mensen die de neiging hebben zicht te isoleren, zoals immigranten of mensen met een slecht gehoor of zicht, hebben een grotere kans op een waanstoornis.

Over het ontstaan en over onderhoudende factoren is zeer weinig bekend.

 

Anamnese
Het is belangrijk om de achtergrond gedachten, sociale context, voorgeschiedenis en het functioneren van de patient in kaart te brengen. Denk aan:

  • Speciële anamnese
  • Algemene psychiatrische anamnese
    • Neurocognitieve stoornissen
    • Psychosespectrumstoornissen
    • Emotionele stoornissen
    • Gedragsstoornissen
    • Persoonlijkheidsstoornissen
    • Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen
  • Sociale anamnese
    • Thuis/opleiding/werk
    • Vrije tijd
  • Somatische anamnese
  • Psychiatrische familieanamnese
  • Voorgeschiedenis
  • Huidige medicatie, intoxicaties
  • Biografische anamnese
    • Gezin van oorsprong
    • Levensgeschiedenis
    • Betekenisvolle gebeurtenissen
  • Heteroanamnese
  • Affectieve functies
    • Stemming
    • Affect
      • Aard
      • Expressie
    • Somatische klachten en verschijnselen
  • Conatieve functies
    • Psyhcomotoriek en spraak
      • Algemeen
      • Mimiek en gestiek
      • Spraak
    • Motivatie en gedrag

Differentiaal diagnose

  • Organische oorzaken
    • Drugs (vooral amfetaminen of cocaïne)
    • Neurologische of andere somatische afwijkingen waaronder dementie
  • Schizofrenie
  • Stemmingsstoornissen
  • Paranoïde persoonlijkheidsstoornis

 

Lichamelijk onderzoek
Dit wordt verricht op indicatie.

 

Aanvullend onderzoek

  • Bloedonderzoek
  • Beeldvorming

Beiden ter uitsluiting van somatische ziekten zoals Alzheimer, epilepsie, OCD, delier en andere schizofrene spectrum stoornissen.

 

Behandeling
Cognitief-gedragstherapeutische interventies met beperkte doelstelling, gericht op het doorbreken van vicieuze cirkels, kunnen nuttig zijn. Het kan ook helpen om te leren omgaan met stress die gepaard gaat met waangedachtes en de impact op het dagelijks leven. Voorbeelden hiervan zijn:

  • Individuele psychotherapie: dit kan de patiënt helpen de waangedachtes te herkennen en verbeteren
  • Cognitieve gedragstherapie (CGT): kan helpen om de persoon te leren om gedachte- en gedragspatronen te herkennen en te veranderen die leiden tot problematische gevoelens. 
  • Familietherapie: kan families helpen om om te gaan met het familielid dat lijdt aan een waanstoornis waardoor ze hem/haar kunnen helpen.

Vaak is het echter lastig om een goede behandelrelatie op te bouwen omdat de patiënt geen behoefte heeft aan behandeling, waarbij achterdocht, afweer en geslotenheid in de weg staan.
Daarnaast kan ook medicatie worden voorgeschreven. De helft van de patiënten met een waanstoornis laten op z’n minst een gedeeltelijke verbetering zien door behandeling met antipsychotica. Primaire medicatie die wordt gebruikt is:

  • Conventionele antipsychotica: blokkeren dopamine receptoren in de hersenen. Er wordt gedacht dat dopamine betrokken is bij de ontwikkeling van wanen. Voorbeelden zijn:
    • Chlorpromazine (Thorazine)
    • Fluphenazine (Prolixin)
    • Haloperidol (Haldol)
    • Loxapine (Oxilapine)
    • Perphenazine (Trilafon)
    • Thioridazine (Mellaril)
    • Thiothixene (Navane)
    • Trifluoperazine (Stelazine)
  • Atypische antipsychotica: nieuwere medicatie met minder bewegingsgerelateerde bijwerkingen. Werken door het blokkeren van zowel dopamine als serotonine receptoren. Voorbeelden hiervan zijn:
    • Aripiprazol (Abilify)
    • Aripiprazol Lauroxil (Aristada)
    • Asenapine (Saphris)
    • Brexpiprazol (Rexulti)
    • Cariprazine (Vraylar)
    • Clozapine (Clozaril)
    • Iloperidon (Fanapt)
    • Lurasidon (Latuda)
    • Paliperidon (Invega Sustenna)
    • Paliperidon Palmitate (Invega Trinza)
    • Quetiapine (Seroquel)
    • Risperidon (Risperdal)
    • Olanzapine (Zyprexa)
    • Ziprasidon (Geodon)

Andere medicatie zoals sedatieve middelen en antidepressiva kunnen ook worden gebruikt om angst- of stemmingssymptomen te behandelen.

 

Prognose
De prognose is afhankelijk van het type waanstoornis, de levensomstandigheden van de patiënt inclusief de aanwezigheid en bereidheid tot behandeling.
Een waanstoornis heeft sterk de neiging tot chroniciteit, maar in tegenstelling tot schizofrenie gaat dat in het algemeen niet gepaard met aanzienlijk slechter sociaal functioneren. Als de patiënt goed behandeld wordt, kunnen de symptomen aanzienlijk afnemen. Sommigen herstellen volledig, terwijl anderen periodes van aanvallen en periodes van remissie kennen. 

 

Bronnenlijst

  1. Vandereycken W, Hoogduin CA, Emmelkamp PM. Handboek psychopathologie. Bohn Stafleu van Loghum; 2016 Jan 13.

  2. Bak M. Innovatief leerboek persoonlijke psychiatrie: Terug naar de essentie. Springer; 2017.

  3. Casarella J. Delusional Disorder [Internet]. WebMD. 2020 [cited 4 January 2021]. Available from: https://www.webmd.com/schizophrenia/guide/delusional-disorder#2-4

  4. Waanstoornis: symptomen (DSM-5), oorzaak en behandeling [Internet]. InfoNu. 2020 [cited 4 January 2021]. Available from: https://mens-en-samenleving.infonu.nl/psychologie/189160-waanstoornis-symptomen-dsm-5-oorzaak-en-behandeling.html#prevalentie