Verslaving

Bij verslaving is iemand afhankelijk van een middel of bepaald gedrag. Een verslaving wordt gediagnosticeerd aan de hand van de DSM-V Criteria: 

  • Vaker en in grotere hoeveelheden gebruiken dan je van plan was.
  • Mislukte pogingen om te minderen of te stoppen.
  • Het verkrijgen of gebruiken van het middel en het herstellen van gebruik kosten veel tijd.
  • Sterk verlangen om te gebruiken.
  • Door gebruik tekortschieten op het werk, school of thuis.
  • Blijven gebruiken ondanks dat het problemen meebrengt in het sociale of relationele vlak.
  • Door gebruik opgeven of sterk verminderen van hobby’s, sociale activiteiten of werk.
  • Voortdurend gebruik, zelfs wanneer je daardoor in gevaar komt.
  • Voortdurend gebruik ondanks weet hebben dat het gebruik lichamelijke of psychische problemen met zich meebrengt of verergert.
  • Grotere hoeveelheden nodig hebben om het effect nog te voelen oftewel tolerantie.
  • Het optreden van onthoudingsverschijnselen, die minder hevig worden door meer van de stof te gebruiken.


Op basis van de hoeveelheid criteria waaraan iemand voldoet, kunnen we spreken van: 

  1. 2-3 criteria: milde verslaving
  2. 4-5 criteria: matige verslaving
  3. 6 of meer criteria: ernstige verslaving

Soorten verslaving
Middelen
Voorbeelden hiervan zijn alcohol, nicotine en alle soorten drugs en medicatie. Bij het gebruik van deze middelen ontstaat een bepaald gevoel door de afgifte van dopamine, waar iemand aan verslaafd raakt. Uiteindelijk kan hier ook een fysieke afhankelijkheid ontstaan, waardoor iemand afkickverschijnselen krijgt en zich ziek voelt als deze middelen langere tijd niet gebruikt worden. 

Gedrag
Voorbeelden hiervan zijn verslavingen aan gamen, shoppen, seks, internet, gokken, eten etc. Bij dit soort verslavingen ontstaat een bepaald gevoel door de afgifte van dopamine, waar iemand aan verslaafd raakt. 

Geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid
Bij geestelijke afhankelijkheid beheerst de verslaving iemands leven: de verslaving beheerst iemands gedachten, en iemand heeft het gevoel niet meer zonder te kunnen.
Bij lichamelijke afhankelijkheid is het lichaam gewend aan het middel, waardoor het niet meer zonder kan. Als het middel niet gebruikt wordt, leidt dit tot afkickverschijnselen: 

  • Hoofdpijn
  • Zweten
  • Tremor
  • Slapeloosheid
  • Hartkloppingen
  • Vermoeidheid
  • Spierpijn
  • Buikpijn, diarree 

Een ernstige vorm hiervan is delirium tremens, dit komt vooral voor bij alcoholverslaving. Symptomen hiervan zijn: 

  • Verwardheid
  • Autonome hyperactiviteit: dit kan leiden tot cardiovasculaire collaps
  • Visuele hallucinaties
  • Auditieve hallucinaties 
  • Tremor van het hele lichaam
  • Braken
  • Hypertensie
  • Heftig zweten

Epidemiologie
Alcohol
80% van de Nederlanders ouder dan 18 drinkt af en toe alcohol. Ongeveer 45% van de Nederlanders volgens het advies van de Gezondheidsraad op en drinken weinig of geen alcohol. 7% van de Nederlandse volwassenen drinkt te veel, en hiervan is 7% een zware drinker. Het advies van de gezondheidsraad is momenteel om maximaal 1 glas per dag te drinken. Overmatig drinken houdt in dat iemand meer dan 14 (vrouwen) of 21 (mannen) glazen per week drinkt. Een zware drinker drinkt minstens één keer per week 4 (vrouwen) of 6 (mannen) glazen op één dag. Mannen zijn vaker overmatige of zware drinkers dan vrouwen. Hoogopgeleiden zijn vaker overmatige of zware drinkers dan laagopgeleiden. 
De laatste jaren is het aantal Nederlandse volwassenen dat minder dan de maximale hoeveelheid drinken gestegen van 37.4% in 2014 naar 44.4% in 2020. Overmatig drinken is gedaald, van bijna 10% in 2014 naar 6.9% in 2020. Het aantal zware drinkers blijft de laatste jaren stabiel. 

Middelengebruik onder jongeren (12-16 jaar)
In deze categorie heeft 47% wel eens alcohol gedronken, 17% heeft wel eens gerookt, 10% heeft wel eens cannabis gebruikt, 2% heeft wel eens XTC gebruikt. Deze cijfers zijn hoger voor jongens dan voor meisjes. 

Lachgas
Ervaring met lachgas onder jongeren is de afgelopen jaren gestegen van 8 naar 10%. Vooral onder studenten is het gebruik van lachgas de laatste jaren een probleem. Voor velen hoort het bij een avondje stappen, en een groot deel kent de gevaren van overmatig lachgas gebruik niet. 

Gamen
1,5% (12.000) Nederlandse jongeren tussen de 13 en 16 jaar is verslaafd aan online gamen; 6% van de jongeren in deze categorie ervaart problemen als gevolg van overmatig gebruik van sociale media.

Pathofysiologie
Een verslag ontstaat vaak door zowel genetische aanleg als omgevingsfactoren zoals een moeilijke jeugd, problemen op het werk of ontslag. Bij jongeren kan een verslaving ontstaan door het aanleren van bepaald gedrag omdat dit door je omgeving aangemoedigd wordt. 
In de hersenen is het beloningssysteem (figuur 1) verantwoordelijk voor het belonen van gedrag dat vroeger belangrijk was voor het voortbestaan van de mensheid, zoals eten, drinken en seks. Hierbij komt dopamine vrij, wat een gevoel van blijdschap en euforie veroorzaakt. Het ventrale tegmentale gebied maakt dopamine vrij, dat naar dopaminereceptoren in verschillende delen van de hersenen gaat:

  • Amygdala (emoties)
  • Nucleus accumbens (motor functies) 
  • Prefrontal cortex (focus, concentratie en planning)
  • Hippocampus (geheugen) 

Figuur 1: het beloningssysteem in de hersenen.

Bron: Ldysinger.stjohnsem.edu. 2021. Definitions of Addiction. [online] Available at: <http://ldysinger.stjohnsem.edu/THM_599u_Vir_Vic_Addiction/06_addic_psych_neuro/07_the_addicted_brain-mod_art.htm> [Accessed 22 April 2021].

 

Deze structuren vormen samen het mesolimbische systeem. Hoe verslavend een bepaald middel is hangt grotendeels af van hoe sterk het dit systeem activeert. 
Bij jongeren is de prefrontale cortex, verantwoordelijk voor impuls control, nog niet volledig ontwikkeld. Hierdoor zijn jongeren kwetsbaarder voor het ontwikkelen van een verslaving dan volwassenen. 
Bij verslaving (figuur 2) kan het beloningssysteem zo ontregeld raken dat er structurele veranderingen in de hersenen optreden. Tijdens het gebruik van bijvoorbeeld drugs komt veel dopamine vrij in de hersenen. Deze constante overstimulatie zorgt ervoor dat een deel van de dopamine receptoren gedeactiveerd wordt, waardoor dezelfde hoeveelheid minder effect veroorzaakt. Dit heet tolerantie. Door deze tolerantie heeft iemand steeds meer nodig om hetzelfde effect te bereiken. Terwijl de hoeveelheid dopamine in de hersenen omhoog gaat, gaan de serotonine niveaus omlaag. Dit zorgt voor ervoor dat iemand zich steeds minder verzadigd voelt, waardoor er hunkering en onbeheersbare trek optreedt. 
Uiteindelijk raken de hersenen zo gewend aan de constante dopaminestimulatie dat het zelf geen dopamine meer produceert. Als er nu een bepaalde periode geen toegang tot de drug is, krijgt iemand ontwenningsverschijnselen zoals depressie, angst en hoofdpijn. Op dit punt gebruikt iemand deze drugs niet meer om het gevoel van blijdschap en euforie te creëren, maar om zich weer normaal te voelen.

Figuur 2: top 10 verslaving.

Bron: Business Insider. 2021. These are the 10 most addictive drugs in the world. [online] Available at: <https://www.businessinsider.com/what-are-the-most-addictive-drugs-heroin-alcohol-2016-3> [Accessed 22 April 2021].

 

Anamnese
Bij verslavingen kan een heteroanamnese soms handig zijn. 

  • Algemeen: fit, moe, gewichtsveranderingen, eetlust, stemmingswisselingen
  • Centraal zenuwstelsel en zintuigen: geheugen, concentratie, zintuigen, kracht, gevoel, trillen, evenwicht, hoofdpijn, duizeligheid, doof gevoel, tintelingen
  • Stel enkele vragen uit de tr. circulatorius, respiratorius en urogenitalis om een beeld te krijgen van hartschade, longschade en nierschade
  • Medicatie, voorgeschiedenis, familieanamnese

Vraag verder naar:

  • De verslaving, het drugsgebruik
  • Gebruik van andere middelen 
  • Relaties
  • Werk/school
  • Financiële problemen
  • Geheugenproblemen, vooral bij alcoholverslaving: 

Differentiaal diagnose
Hier is het vooral belangrijk om aandacht te besteden aan mogelijke onderliggende oorzaken:

  • ADHD
  • OCD
  • Sociale fobie
  • Stress
  • Hypochondrie
  • PTSS
  • Angststoornis
  • Depressie (Parkinson)
  • Andere mentale problemen

Alcoholdementie en Korsakov syndroom  
Bij alcoholdementie zijn zowel het korte als het langetermijngeheugen verstoord. Bij Korsakov is het kortetermijngeheugen aangetast, maar is het langetermijngeheugen vaak nog intact. 
Beide worden veroorzaakt door alcoholgebruik in combinatie met een vitamine B tekort. Alcoholdementie verloopt vaak progressief en is niet meer te herstellen. Korsakov is soms nog (gedeeltelijk) reversibel met vitamine B1 supplementen. 

Wernicke encefalopathie
Wordt vaak voorafgegaan door Korsakov syndroom. Patiënten met Wernicke encefalopathie hebben acuut last van hallucinaties, verwardheid, motorische problemen en vaak verminderd bewustzijn. Het kan lijken op delirium tremens. Wernicke encefalopathie is levensbedreigend en dient zo snel mogelijk met vitamine B1 (thiamine) behandeld te worden. Bij snelle behandeling verdwijnen de meeste symptomen, maar vaak houden patiënten wel last van geheugenklachten door het Korsakov syndroom.

 

Lichamelijk onderzoek
Dit is vaak ter uitsluiting van somatische aandoeningen.

  • Algemene inspectie van toestand.
  • Luister naar het hart en de longen.
  • Verder wordt per patiënt bekeken welke onderzoeken nodig zijn, zoals een buikonderzoek, onderzoek van de perifere vaten of neurologisch onderzoek. 

 

Aanvullend onderzoek 

  • Bloedafname: lever, nieren
  • Urineonderzoek
  • Een ECG en/of X-thorax bij verdenking op hart- en/of longschade 

Verder komt bij verslaving vaker een slechte mondhygiëne voor. Het kan dus een goed idee zijn om iemand door te verwijzen naar de tandarts.  

 

Behandeling
Behandeling van milde verslaving kan eerst onder begeleiding van de huisarts. Lukt dit niet, dan kan iemand poliklinisch behandeld worden of klinisch opgenomen worden. 
Bij lichamelijke afhankelijkheid is vaak een ontgiftingsproces nodig. In dit geval is vaak een klinische opname nodig, waar de eerste 1-10 dagen in het teken staan van de detoxificatie onder medische begeleiding.
Na de initiële behandeling keert iemand terug naar zijn normale omgeving, waar de verslaving begonnen is. Dit is een risicofactor voor terugval, daarom is nazorg erg belangrijk. Dit kan bijvoorbeeld door de huisarts of GGD. Verder kan iemand baat hebben bij een buddy programma of zelfhulpgroepen zoals de AA of NA. Dit soort groepen bestaan voor vrijwel alle soorten verslavingen.  
Delirium tremens dient klinisch behandeld te worden. Tijdens de opname wordt gekeken hoe oriëntatie, slaap, mobilisatie, hydratatie, voeding en medicijngebruik geoptimaliseerd kunnen worden. Medicamenteuze behandeling wordt niet aanbevolen, tenzij iemand erg veel lijdt, een gevaar is voor zichzelf of voor anderen, het delier langer dan een aantal dagen duurt of als het gedrag van de patiënt zijn eigen behandeling onmogelijk maakt. In dit geval wordt haloperidol gegeven 
Korsakov syndroom en Wernicke encefalopathie dienen zo snel mogelijk behandeld te worden met vitamine B1 (thiamine). De B1 wordt dan gesuppleerd waarin alcohol-verslaafden te weinig van hebben.

 

Bronnenlijst

  1. Verslavingszorg | Kliniekopname of ambulant | GGZ Interventie [Internet]. GGZ Interventie. 2021 [cited 18 April 2021]. Available from: https://ggzinterventie.nl/behandeling-verslaving/

  2. Medicamenteuze behandeling van het delier - Richtlijn - Richtlijnendatabase [Internet]. Richtlijnendatabase.nl. 2021 [cited 19 April 2021]. Available from: https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/delier_bij_volwassenen_en_ouderen/medicamenteuze_behandeling_van_het_delier.html

  3. Hoe werkt verslaving in de hersenen? Over het beloningssysteem en dopamine [Internet]. Youtube.com. 2021 [cited 20 April 2021]. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=rK-KlhH387k

  4. Reward pathway in the brain | Processing the Environment | MCAT | Khan Academy [Internet]. Youtube.com. 2021 [cited 20 April 2021]. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=YzCYuKX6zp8

  5. Tolerance and withdrawal | Processing the Environment | MCAT | Khan Academy [Internet]. Youtube.com. 2021 [cited 21 April 2021]. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=3vKLU5_Hgco

  6. Wat is het verschil tussen Korsakov en alcoholdementie? [Internet]. alcoholinfo.nl. 2021 [cited 19 April 2021]. Available from: https://www.alcoholinfo.nl/vraag/wat-is-het-verschil-tussen-korsakov-en-alcoholdementie

  7. Syndroom van Korsakov en Wernicke [Internet]. Natuurinformatie.nl. 2021 [cited 20 April 2021]. Available from: http://www.natuurinformatie.nl/ndb.mcp/natuurdatabase.nl/i000962.html

  8. Boomsma L, Drost I, Larsen I, Luijkx J, Meerkerk G, Valken N et al. Problematisch alcoholgebruik [Internet]. Richtlijnen.nhg.org. 2021 [cited 20 April 2021]. Available from: https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/problematisch-alcoholgebruik

  9. Kelley R. Health Complications of Drug Addiction - Length of Use & Drug Category [Internet]. American Addiction Centers. 2021 [cited 20 April 2021]. Available from: https://americanaddictioncenters.org/health-complications-addiction/

  10. Trimbos.nl | Feiten en cijfers [Internet]. Trimbos.nl. 2021 [cited 20 April 2021]. Available from: https://www.trimbos.nl/kennis/cijfers