Voor 23:59 besteld = binnen 24 uur verzonden*!

Home » Coschappen » Maag, darm & lever (MDL) » Inflammatory bowel disease (IBD/IBS)

Inflammatory bowel disease (IBD/IBS)

Onder de term Inflammatoire Bowel Disease (IBD) vallen de ziekte van Crohn (ZvC/CD) en colitis ulcerosa (CU). Dat zijn chronische inflammatoire darmaandoeningen. IBD valt onder een paraplu van aandoeningen onder het inflammatory bowel syndrome (IBS). Bij 10% van de patiënten met IBD is er sprake van een niet-classificeerbare colitis: de diagnose ZvC of CU kan niet met zekerheid gesteld worden.

Epidemiologie
Er zijn ruim 80.000 mensen in Nederland met een chronische ontsteking van de darmen. Waarschijnlijk heeft een kleine meerderheid CU t.o.v. de ZvC. Beide ziektebeelden komen met name voor in Noord-Amerika en West-Europa. Colitis ulcerosa wordt meestal tussen het 15e en 40e levensjaar gediagnosticeerd en het komt vaker bij mannen voor. Vaak begint CU in het rectum. De Ziekte van Crohn komt in 20-25% van de gevallen voor bij mensen onder de 20 jaar en komt vaker bij vrouwen voor. De ontstekingen in de darmen bij de ZvC kunnen uiteindelijk verlitteken, waardoor de darmen kunnen vernauwen. Tevens kunnen er zo uiteindelijk fistels ontstaan.

Etiologie
De chronische inflammatie is idiopathisch. Ze worden niet veroorzaakt door een pathogeen micro-organisme. Genetische vatbaarheid en omgevingsfactoren (stress, roken, infecties) spelen waarschijnlijk wel een rol. De kans om de ZvC te krijgen verdubbeld wanneer men rookt. De ZvC wordt ook wel als een auto-immuunziekte beschouwd, omdat het immuunsysteem een rol heeft in het ziekteproces. Klinisch zijn colitis ulcerosa en de ziekte van Crohn zijn soms moeilijk van elkaar te onderscheiden. Tabel 1 laat de verschillen duidelijk zien.

Lokalisatie Ernst van inflammatie Uitgebreidheid inflammatie Darmvernauwing
Colitis Ulcerosa (CU) Dunne darm en rectum Beperkt tot slijmvlies Inflammatie is aaneengesloten en rectum is altijd betrokken Haast nooit
Ziekte van Crohn (ZvC/CD) Hele tractus digestivus, m.n. laatste stukje dunne darm en/of colon Inflammatie kan doordringen tot diepere lagen darm en zo fistels vormen Ontstoken gebieden kunnen worden afgewisseld met gezonde delen Kunnen ontstaan

Tabel 1: verschillen tussen colitis ulcerosa en de ziekte van Crohn.


Anamnese
De eerste presentatie van IBD is met name afhankelijk van de ernst van de ontsteking en de lokalisatie. Doormiddel van de lokalisatie en het beloop, kan IBD worden onderverdeeld in verschillende fenotypes. Er kan nog niet met zekerheid een onderscheid gemaakt worden tussen CU en de ZvC via een test. Een microbiële enteritis worden uitgesloten. Omdat het prikkelbaar darmsyndroom zich uit met symptomen die deels overeenkomen met IBD, kan het soms moeilijk zijn om beide ziektebeelden te onderscheiden. Echter duiden de volgende symptomen eerder op IBD dan op het prikkelbaar darmsyndroom: 

  • Een positieve familieanamnese
  • Tekenen van ontsteking
  • Perianale afwijkingen
  • Aanwezigheid van bloedverlies

Klachten die veel voorkomen bij CU zijn als volgt: 

  • Gewichtsverlies
  • Buikpijn
  • Vermoeidheid 
  • Diarree (vaak met slijm en bloed)
  • Ontlasting moeilijk kunnen ophouden 
  • Misselijkheid 
  • Verminderde eetlust 
  • Koorts 

Eventueel extra-intestinale klachten die horen bij CU zijn: pijnlijke ontstekingen aan gewrichten of aan de huid, ogen en lever.  Klachten die veel voorkomen bij de ZvC zijn als volgt:

  • Vermagering, groeiachterstand of bloedarmoede 
  • Als gevolg van tekorten door onvoldoende opname van voedingsstoffen
  • Buikpijn 
  • Vermoeidheid 
  • Door verminderde voedingsstoffen en door de onsteking vrijgekomen stoffen in het bloed 
  • Diarree
  • Bloedverlies 
  • Bij ontlasting via wondjes door de ontsteking. Soms onopgemerkt. 
  • Koorts
  • Wondjes, m.n. bij de anus

Eventueel extra-intestinale klachten die horen bij de ZvC: aften in de mond, erythema nodosum, ontstoken en pijnlijke ogen, gezwollen en pijnlijke gewrichten, cholelithiasis, botontkalking. Het verloop van CU en de ZvC kan verschillen; sommige patiënten hebben jaren geen last, terwijl anderen continu klachten ervaren. Kenmerkend zijn de opvlammingen van de ziektebeelden, waarbij de darm in een korte periode veel ontstekingen krijgt. 

 

Aanvullend onderzoek 
Er wordt bloedonderzoek gedaan om bloedarmoede of ontsteking vast te stellen en om je voedingstoestand en conditie te bekijken. Een eiwittekort kan duiden op de ZvC. 
Verder kan er een defecatieonderzoek gedaan worden om een infectie door aan pathogeen micro-organisme uit te sluiten. Tevens kan er onderzoek gedaan worden naar de aanwezigheid van een verhoogd gehalte calprotectine (eiwit). Dit kan duiden op een darmontsteking. 
Ook wordt een ileocoloscopie uitgevoerd, waarbij biopten worden genomen. Dit is het belangrijkste onderzoek om de diagnose de ZvC of CU te stellen. Betrokkenheid van verschillende segmenten van de darm, continuïteit van de ontsteking, chroniciteit van de ontsteking, granuloomvorming en cryptabcessen zijn belangrijke histopathologische criteria. Deze steunen de diagnose. 
Aanvullend onderzoek van de dunne darm is van belang wanneer de ZvC is gediagnosticeerd aan de hand van de ileocoloscopie. Dit kan middels echografie, scintigrafie, MRI, CT. Een dunnedarmfoto of enteroclyse kan ook worden gebruikt. Onderzoek van de dunne darm is nodig om de uitgebreidheid van de ziekte vast te stellen. Het nemen van een echografie is met name om te zien of de darmwand verdikt is en of om te zien of er extra-intestinale ontstekingen zijn. Een MRI kan ook worden uitgevoerd wanneer er aanleiding is tot een fistelonderzoek. 

Figuur 1: de Montréal classificatie.

Bron: Montreal-classificatie. Bron: Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Samenvatting richtlijn diagnostiek en behandeling van inflammatoire darmziekte bij volwassenen. [Internet]. Mdl.nl. 2008 Beschikbaar via: https://www.mdl.nl/sites/www.mdl.nl/files/richlijnen/richtlijn_2008_Inflammatoire-darmziekten-bij-volw_samenvatting_0.pdf. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

De laatste stap in het diagnostisch proces is het classificeren van de diagnose aan de hand van de ‘Montréal’ classificatie (figuur 1). Dit is ter afsluiting van het zorgtraject om eenduidig over een patiënt te kunnen communiceren. Hiervoor moet het ziektetraject vijf jaar worden gevolgd.

 

Behandeling 
Medicamenteus
Zowel de ZvC als CU worden behandeld met medicatie. De medicamenteuze behandeling bestaat uit twee fases: remissie-inductie en de onderhoudsbehandeling. Remissie-inductie vindt plaats wanneer het soort IBD is vastgesteld en de lokalisatie daarvan. 
Voor de behandeling van IBD wordt gebruik gemaakt van de step-up methode. Hierbij wordt na 1 à 2 weken de initiële behandeling beoordeeld op zijn effectiviteit. Als dat niet zo effectief blijkt te zijn, kan er worden gestart met sterkere medicatie. 
In eerste instantie kan er worden gekozen voor een lokaal werkende medicatie, zoals aminosalycilaten en lokale corticosteroïden. Als dit niet effectief genoeg is, kan een biological (TNF-blokker), immunosuppressivum of een systemische corticosteroïd worden voorgeschreven. 
Wanneer de patiënt klachten ervaart, kunnen er ook nog andere soorten medicatie worden voorgeschreven, om de klachten te verminderen. Hierbij kan worden gedacht aan diarreeremmers, pijnstillers en antibiotica (tegen bacteriële overgroei). 

Operatief
Tevens kan een chirurgische ingreep soms noodzakelijk zijn, wanneer de medicamenteuze inductie- en de onderhoudsbehandeling onvoldoende effect blijken te hebben. Hierbij wordt het aangedane/ontstoken deel van de darm weggehaald. Bij CU kan het noodzakelijk zijn om het hele colon te verwijderen, inclusief het rectum. De dunne darm wordt verbonden met de anus (pouch). In het geval van de ZvC wordt vaak een ileocoecale resectie uitgevoerd. Soms krijgt de patiënt een (tijdelijke) stoma. 

Niet medicamenteus
Naast de medicamenteuze behandeling, bestaan er ook een aantal niet medicamenteuze behandelplannen. Deze bestaan met name uit leefstijladviezen, namelijk: 

  • Een juist eet- en drinkpatroon: om ondervoeding door de chronische ontsteking en uitdroging door de diarree te voorkomen.
  • Stress vermindering
  • Voldoende lichaamsbeweging  
  • Voldoende nachtrust
  • Stoppen met roken; roken verhoogt namelijk het risico op opvlammingen, met name in het geval van de ZvC 

Niet-classificeerbare colitis wordt op eenzelfde manier behandeld als CU.

 

Prognose 
Rond de 10% van de mensen met CU heeft Primaire Scleroserende Cholangitis (PSC). Ongeveer acht jaar nadat de ZvC of CU is gediagnosticeerd krijgen deze patiënten een verhoogd risico op darmkanker. Daarom is het van groot belang dat deze patiënten vanaf acht jaar na de diagnose regelmatig gecontroleerd worden. De mortaliteit als gevolg van een colorectaal carcinoom ligt hoger onder de patiënten met CU of de ZvC. Echter is de totale mortaliteit als gevolg van carcinomen niet hoger onder deze groep. Mensen met CU hebben een normale levensverwachting. Bij mensen met de ZvC is de levensverwachting verlaagd, dit komt met name door gastro-intestinale aandoeningen (buiten de ZvC) en infecties. 

 

Bronnenlijst

  1. Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Samenvatting richtlijn diagnostiek en behandeling van inflammatoire darmziekte bij volwassenen. [Internet]. Mdl.nl. 2008 Beschikbaar via: https://www.mdl.nl/sites/www.mdl.nl/files/richlijnen/richtlijn_2008_Inflammatoire-darmziekten-bij-volw_samenvatting_0.pdf. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

  2. Farmacotherapeutisch Kompas [Internet]. Farmacotherapeutischkompas.nl. Beschikbaar via: https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/colitis_ulcerosa#colitis_ulcerosa_behandelplan. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

  3. Colitis ulcerosa - Maag Lever Darm Stichting [Internet]. Maag Lever Darm Stichting. 2020. Beschikbaar via: https://www.mlds.nl/chronische-ziekten/colitis-ulcerosa/. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

  4. Crohn, ziekte van - Maag Lever Darm Stichting [Internet]. Maag Lever Darm Stichting. 2020. Beschikbaar via: https://www.mlds.nl/chronische-ziekten/crohn-ziekte-van/. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

  5. Ik heb colitis ulcerosa | Thuisarts [Internet]. Thuisarts.nl. 2020. Beschikbaar via: https://www.thuisarts.nl/colitis-ulcerosa/ik-heb-colitis-ulcerosa. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

  6. Ik heb de ziekte van Crohn | Thuisarts [Internet]. Thuisarts.nl. 2020. Beschikbaar via: https://www.thuisarts.nl/ziekte-van-crohn/ik-heb-ziekte-van-crohn#in-het-kort. [Geraadpleegd op: 3 November 2020].

  7. Inflammatoire darmziekten (IBD) | Health-RI [Internet]. Health-ri.nl. 2020. Beschikbaar via: https://www.health-ri.nl/inflammatoire-darmziekten-ibd. [Geraadpleegd op: 9 November 2020].