Fenylketonurie

Fenylketonurie (PKU) is een autosomaal recessieve erfelijke stofwisselingsziekte die gekarakteriseerd is door hoge waarden van het aminozuur fenylalanine (Phe) . Door een defect in de Phenylalaninehydroxylase (PAH) kan Phe niet omgezet worden in Tyrosine (Tyr), waardoor Phe ophoopt in het bloed en de hersenen.  Phe is neurotoxisch en zorgt in hoge concentraties (wanneer dit niet wordt behandeld) voor epileptische toevallen, mentale retardatie en ontwikkelings en gedragsproblemen.
PKU kan worden geclassificeerd aan de hand van de Phe waarden. Bij Phe waarden hoger dan  1200  umol/l spreken we van klassieke PKU, bij waarden tussen de 600-1200 umol/l van milde PKU en bij waarden tussen de 120-600 umol/l van hyperfenylalaninemie.  Gezonde volwassenen hebben in vergelijking Phe waarden lager dan 80 umol/l.
Naast deze vormen van PKU is er nog een andere vorm die tetrahydrobiopterin (BH4)-deficientie wordt genoemd.  Bij deze vorm is er geen defect in PAH maar  een tekort of defect van het cofactor tetrahydrobiopterine (BH4). In tegenstelling tot de ware PKU patiënten, kunnen deze patiënten (deels) medicamenteus worden behandeld. 
PKU is zeldzaam en heeft een prevalantie van 1/16.000. In Nederland worden elk jaar zo’n 8-15 kinderen met PKU worden geboren. De prevalentie is hoger bij mensen met een (oost-Turkse) migratie achtergrond (1/5000).

  • Wist je dat? Onbehandeld worden bij PKU fenylketonen uitgescheiden in de urine. Zo komt de ziekte aan zijn naam. Tegenwoordig zien we dit eigenlijk niet meer door de vroege start van de behandeling.  

 

Anamnese
PKU is één van de ziekten die door middel van de neonatale hielprik wordt getest. Diagnose vindt daarom in de meeste gevallen plaats in de eerste week na de geboorte op basis van bloed Phe waarden. 

 

Lichamelijk onderzoek
Doordat tegenwoordig alle kinderen worden gescreend voor PKU d.m.v de hielprik en behandeling direct daarna wordt gestart, worden klinische verschijnselen bij PKU weinig meer gezien.  Ontwikkeling is na een vroege start van de behandeling namelijk nagenoeg normaal. 
In onbehandelde PKU zie je een duidelijke ontwikkelingsachterstand vanaf ongeveer 6 maanden, een snelle achteruitgang van het IQ (1.3 - +/- 4 punt vermindering bij een toename in Phe van elke 100 umol/l),  gedragsproblemen (later in het leven) en weeë zoet ruikende urine. Daarnaast zie je soms bij PKU erg witte huid en haren (albinisme). Dit komt omdat hoge Phe waarden de melanine aanmaak verlagen.

 

Aanvullend onderzoek
Na een positieve hielprik worden ouders getest op erfelijkheid en dragerschap.  Bij het kind wordt opnieuw de Phe concentratie gemeten en wordt een mutatie-analyse ingezet. Dit gebeurt altijd in een derdelijns ziekenhuis (academisch).
Vanaf 4 jaar oud kunnen patiënten getest worden op responsie voor suppletie met het cofactor BH4. Dit wordt gedaan door middel van een BH4 loading test. Tijdens deze test krijgen patiënten een hoge dosis BH4 en wordt er over 48 uur gekeken naar de resulterende daling in Phe. Is dit meer dan 30%, dan noemen we de patiënt BH4-responsief. 

 

Behandeling
Behandeling in PKU is onder begeleiding van een metabool kinderarts in een academisch centrum en bestaat uit een levenslang Phe-beperkt dieet met suppletie van de overige aminozuren om deficiënties te voorkomen. 
Phe waarden worden door PKU patiënten zelf regelmatig thuis gemeten door middel van een bloedspot via een vingerprik, die vervolgens naar het ziekenhuis worden gestuurd. Deze waarden geven een indicatie van de metabole controle en zijn de leidraad voor het dieet: Wanneer Phe waarden te hoog blijven wordt het dieet aangepast.  De frequentie van de spots hangt af van de leeftijd en de metabole controle.  Medicamenteuze behandelingen zijn bij PKU niet mogelijk. 
Houd bij PKU altijd rekening met de psychische en sociale gevolgen van het dieet op de patiënt. Het strenge dieet is door veel patiënten namelijk moeilijk te handhaven.
Wanneer na een BH4 loadingtest blijkt dat patiënten BH4 responsief zijn, kan bij deze patiënten worden gestart met suppletie van synthetische BH4, namelijk Sapropterin dihydrichloride (KUVAN). Slechts weinig patiënten zijn BH4 responsief. Bij gebruik van KUVAN kan het dieet versoepeld worden.  (Let op! Niet geheel laten vallen)

 

Prognose
Bij tijdig gestarte behandeling en het handhaven van een goed dieet is de prognose en levensverwachting van PKU patiënten normaal. 

 

Bronnenlijst

  1. van Spronsen FJ, van Wegberg AM, Ahring K, Bélanger-Quintana A, Blau N, Bosch AM, Burlina A, Campistol J, Feillet F, Gi┼╝ewska M, Huijbregts SC. Key European guidelines for the diagnosis and management of patients with phenylketonuria. The lancet Diabetes & endocrinology. 2017 Sep 1;5(9):743-56.