Eczeem

Eczeem is vaak een symptoom van een aandoening en kent vele verschillende vormen. Het ziektebeeld is vaak typerend: roodheid, zwelling, jeuk en schilfering. Daarnaast is er een onderscheid in acute (<6 weken) en chronische (>6 weken) vormen.

 

Contacteczeem
Allergisch contacteczeem (figuur 1)

Dit is eczeem dat ontstaat daar waar het contact tussen huid en antigeen plaatsvindt.

Epidemiologie
30% van de volwassenen is allergisch voor nikkel. Andere vaak voorkomende allergie is antibiotica in crème en zalven. 

Etiologie en pathogenese
Het is een type 4 hypersensitieve reactie op een allergeen dat de huid binnendringt. De reactie treedt pas op na een sensibilisatie voor dit antigeen. De duur hiervan is 10 tot 14 dagen. Na sensibilisatie kan na contact met het allergeen binnen enkele uren tot dagen contacteczeem ontstaan. Contactallergeen bindt dan aan Langerhanscel, die een  allergeen presenteert aan Th cellen, waarna T lymfocyten migreren naar epidermis: ontstaan lokale ontstekingsreactie.

Figuur 1: verschillende soorten contacteczeem.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Voorkeurslocaties: handen (handrug)  en voeten.
  • In acute fase: erytheem, vesikels, bullae
  • Onscherp begrensd tot matig begrensde eruptie
  • Eczeem waar huid het dunst is (bijvoorbeeld oogleden)
  • Oorzaak volgens patiënt nagaan, beroeps-, hobby-, en verzorgingsmaterialen nagaan
  • Bij lokalisatie in gelaat: denken aan zonlicht, cosmetica, planten

Aanvullend onderzoek

  • Epicutane plaktest: hierbij wordt een internationaal gestandaardiseerde reeks onderzocht.

Behandeling
Gericht op het aantonen van de allergen en vermijden hiervan. Een sterke corticosteroïd klasse 3-4 kan gebruikt worden in de acute fase.

 

Ortho-ergisch contacteczeem (irritant contact dermatitis)
Dit is een irritatief contacteczeem (figuur 2) en het is een variant van contacteczeem waarbij het huidbeeld ontstaat door directe irritatie van de huid door chemische, fysische of mechanische invloeden, bijvoorbeeld door overmatig watercontact of zeep.

Epidemiologie
Dit soort eczeem komt veel voor bij mensen die beroepsmatig veel nat werk verrichten

  • Huisvrouwen
  • Kappers
  • Schoonmakers
  • Verpleegkundigen

Hierbij zijn water, zeep en schoonmaakmiddelen dan de boosdoeners

Etiologie en pathogenese
Te frequent wassen met water en zeep zorgt voor uitdroging, waarbij het risico op ontstaan van irritatief contacteczeem is.

Anamnese

  • Plaats: vaak aan handpalmen en volaire zijde vingers
  • Droge huid met mild erytheem en lichte schilfering
  • Bij voortdurende inwerking van exogene factoren ontstaan pijnlijke kloven en krijgt eczeem een chronisch karakter = eczema hyperkeratoticum et rhagadiforme

Figuur 2: ortho-ergisch contacteczeem aan de knokkels en vingers.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Behandeling

De reeds beschadigde huid zo vet mogelijk houden met zalven en indifferente crèmes. In het begin kan het eczeem bestreden worden met een lokaal corticosteroïd. Ook wordt geadviseerd ter vermijden van irritatieve stoffen 

 

Luierseczeem (dermatitis amoniocalis; figuur 3)
Epidemiologie
Komt bij ongeveer 35% van de kinderen voor in de eerste levensjaren. Bij ouderen komt dit vooral bij incontinentie voor.

Pathogenese
Onvoldoende verwisseling van luiers en vochtretentie verhogen de kwetsbaarheid van de huid. Door langdurig contact met proteolytische enzymen uit ontlasting gaat huid uiteindelijk kapot. Het eczeem wordt veroorzaakt door de inwerking van urine en ontlasting op de huid. Het gebruik van antibiotica of de aanwezigheid van diarree zijn sterk bevorderende factoren. Een extra factor die bijna altijd aanwezig is, is overgroei van Candida albicans.

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Vurig erytheem met soms vesikeltjes
  • Indien langer bestaand ook squamae
  • Plooien blijven gespaard
  • Wittige gemacereerde gedeelten
  • Erythemateuze plaques
  • Soms erosies en ulceraties
  • Soms pusteltjes, zowel folliculair als niet folliculair.
  • Inspecteren of er sprake is van seborroïsch eczeem

Aanvullend onderzoek
Eventueel kan een Candida-infectie worden aangetoond.

Behandeling
Kan gericht zijn op curatief of preventief.

  • Curatief
    • Zinkoxidesmeersel
  • Preventief
    • Huid drooghouden door middel van goed absorberende luiers die regelmatig verwisseld worden
    • Lokaal aanbrengen van beschermende zinkolie of-creme.

Figuur 3: luierseczeem aan de billen van een baby.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Atopisch/constitutioneel eczeem
Een eczeemvariant die deel uitmaakt van het atopisch syndroom (astma, rhinitis, eczeem)

Epidemiologie
Atopie is een verhoogd IgE-gehalte. Er zijn echter patiënten met een normaal totaal IgE die toch atopisch zijn of atopisch eczeem hebben. De IgE spiegels kunnen bij kleine atopische kinderen nog laag zijn, en ook op latere leeftijd weer onder de normaalwaarden duiken. Daarnaast gaat het niet om de IgE moleculen die in het plasma belanden, maar om het mestcel-gebonden IgE, in de huid, longen of tractus digestivus. Atopisch eczeem is de meest voorkomende vorm van eczeem. Het komt bij 10% van de  kinderen voor. Bij 75% van de patiënt met atopisch eczeem verschijnen symptomen in het eerste levensjaar; voorkeurslocatie is dan het gelaat.

Pathogenese

  • Gestoorde barrière van de huid leidt tot ontstaan van een droge huid waarbij constitutioneel eczeem kan ontwikkelen. Dit kan ontstaan door verandering in filaggrine-gen.
  • Type 1 hypersensitiviteit via Th2
  • Mogelijk speelt bij atopisch eczeem de S. Aureus een stimulerende rol in het acteiif houden en opvlammen van eczeem.
  • Zowel genetische als omgevingsfactoren spelen een rol. 

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • In acuut stadium: nattend, crusteus eczeem
  • In later stadium: 
  • Roodheid en schilfering
  • Papels
  • Papulovesikels
  • Kinderen slapen onrustig en huilen vanwege de jeuk
  • Bij 50% van de kinderen verdwijnt eczeem wanneer ze 3-4 jaar oud zijn. De atopische aanleg blijft dan wel bestaan. 
  • Voorkeurslocaties: 
    • Zuigelingen: in gelaat (dauwworm)
    • Juveniel: elleboogplooien, knieholten, polsen,enkels
    • Volwassenen: op strekzijde ellebogen en knieën, nek, gelaat, handen, regio genitalis

Figuur 4: constitutioneel eczeem op verschillende strekzijden.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Symptomen van een atopisch syndroom

  • Verlaagde jeukdrempel
  • Xerodermie (droge huid)
  • Ichthyosis levior (schubvormige schilfering van de huid)
  • Plooien van de huid onder de ogen
  • Hyperpigmentatie rond ogen
  • Laterale wenkbrauw uitval
  • Pelsmutsfenomeen (een als pelsmuts imponerende vellusbeharing langs de voorste haargrens)
  • Demografie blanche (optreden van een witte streep na krabben op de huid)

Voor de diagnose zijn volgende 2 punten nodig:

  • Drie of meer van de volgende hoofdkenmerken
    • Pruritis
    • Typische huidafwijkingen en lokalisatie (afhankelijk van leeftijd)
    • Chronisch recidiverend beloop
    • De patiënt heeft andere atopische ziekten of atopische familieleden
  • ÉN drie of meer van de volgende nevenkenmerken
    • Xerosis
    • Ichthyosis/hyperlineaire palmaire groeven/keratosis pilaris, keratosis follicularis
    • Positieve "immediate-type" huidtests (intracutane tests)
    • Verhoogd serum IgE
    • Eczeem, begonnen op jonge leeftijd
    • Verhoogde gevoeligheid voor (recidiverende) huidinfecties/verminderde cellulaire immuniteit
    • Versterkte neiging tot niet specifiek hand- of voeteczeem
    • Tepeleczeem
    • Cheilitis
    • Recidiverende conjunctivitis
    • Dennie-Morgan (dubbele infra-orbitale) plooi
    • Keratoconus
    • Cataract (subcapsulair, anterior)
    • Donkere wallen onder de ogen
    • Bleekheid of roodheid van het gelaat
    • Pityriasis alba
    • Plooien in de hals
    • Jeuk bij zweten, inspanning
    • Intolerantie voor wol en vetoplossingen
    • Versterkte perifolliculaire tekening
    • Voedselallergie
    • Beloop eczeem wordt beïnvloed door omgevings/emotionele factoren
    • Witte dermografie
    • Peri-auriculair scheurtje (of anamnestisch) in de oorlel (overgang oorlel/gelaat)
    • Bij baby's droog squameuze efflorescenties aan de scheenbenen (deels cracquelé-aspect)
    • Pelsmutsfenomeen (vellus-achtige haartjes langs de haargrens)
    • Laterale wenkbrauw uitval

Behandeling
Niet-medicamenteus

  • Voorkomen dat huid uitdroogt: niet te vaak, te heet of met te veel zeep wassen, badolie gebruiken
  • Emotionele stabiliteit: psychische factoren zorgen voor verergering
  • Neutrale zalf gebruiken
  • Huis schoon en stofvrij houden

Medicamenteus

  • Lokale corticosteroïden volgens wisselschema gebruiken. Hierdoor voorkomt men gewenning. De klasse van de corticosteroïden is afhankelijk van de ernst van het eczeem
  • Bij ernstige jeuk: orale antihistaminica
  • AB indien er sprake is ivan infectie met S. aureus

Prognose

  • Eczeem geneest geleidelijk en recidiveert niet meer
  • Eczeem ontwikkelt in elleboogsplooien, knieholten, rond polsen en enkels
  • Eczeem verdwijnt maar later ontstaan exacerbaties en remissies: Dit is vooral bij volwassenen. 

 

Acrovesiculeus eczeem (dyshidrotisch eczeem)
Dit is de handeczeem of blaasjeseczeem (figuur 5) waarbij sterk jeukende eczeem ontstaat met stevige vesikels. Het treft vooral jongvolwassene.

Pathogenese en etiologie
Het is een uiting van atopisch contacteczeem, irritatief contacteczeem, allergisch contacteczee met, reactie op een mycose of bacterie. Stressfactoren spelen (mogelijk) een rol. Andere risicofactoren zijn atopische aanleg, zweten aan handen, roken, stress en het vrouwelijk geslacht.

 

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Diepgelegen blaasjes die gelokaliseerd zijn aan de zijkanten van de vingers
  • Voorkeursplaatsen: zijkanten vingers, handpalmen, voetzolen
  • Sterk jeukend
  • Als blaasjes indrogen, ontstaat collerette schilfering
  • Soms gaan blaasjes open en vormen er puntvormige erosies
  • Vaak symmetrisch
  • De grotere blaasjes breken meestal open en ontstaat nattend eczeem; na opdrogen treedt ook erytheem en schilfering op
  • Blaasjes kunnen tot bullae conflueren  (pompholyx)
  • Wordt bij warmer weer erger

Figuur 5: blaasjeseczeem op de handen.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Differentiaal diagnose

  • Eczema mycoticum: hierbij positief KOH preparaat
  • Psoriasis pustulosa palmoplantaris: vooral als hierbij minder duidelijke pustelvorming aanwezig is, kan verwarring optreden. 
  • Contactallergisch eczeem: aantonen met aanvullend onderzoek
  • Scabiës: zoeken naar gangetjes tussen de vingers
  • Hyperhidrose: hierbij geen blaasjes aanwezig

Aanvullend onderzoek

  • Biopt
    Spongiose zichtbaar bij biopt van een vesikel. Spongiose is de verwijding van de intracellulaire ruimtes tussen de keratinocyten door oedeem in de epidermis of secundair aan vochtophoping in de dermis. 

Behandeling

  • Corticosteroïden
  • Lichttherapie bij therapieresistentie

 

Nummulair eczeem
Muntvormig eczeem (figuur 6) waarbij jeukende, ronde eczeemplekken ontstaan

Pathogenese
Bij jongeren ontstaat dit in kader van atypisch eczeem. Soms is het een uiting van contactallergisch eczeem (rubber, corticosteroïden). Provocatie door middel van stress

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Bij volwassenen meestal gelokaliseerd op strekzijde extremiteiten
  • Nummulair
  • Scherpbegrensd
  • Eczeemplekken bestaande uit erytheem, vesikels, papels, squamae

Figuur 6: nummulair eczeem.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Aanvullend onderzoek

Mogelijk een KOH preparaat om schimmel uit te sluiten.

Behandeling

  • Lokale corticosteroïden klasse 3/4
  • In ernstige gevallen UVB therapie

Prognose
Chronische aandoening, waarbij bij een plotselinge uitbreiding aan een secundaire infectie met S. Aureus gedacht moet worden.

 

Hypostatisch eczeem (figuur 7)
Eczeem dat bij chronische veneuze insufficiëntie ten gevolge van oedeem aan de onderbenen kan ontstaan.

Epidemiologie
Patiënten met gevorderde chronische veneuze insufficiëntie

Pathogenese
Het wordt veroorzaakt door een verhoogde druk in het veneuze systeem waardoor je dilatatie van de capillairen en lekkage krijgt. Hierdoor ontstaan er deposities rond de capillairen zoals fibrine en afbraakproducten daarvan. Dit veroorzaakt een inflammatie.

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • In het begin: een gelokaliseerde rode macula of licht geïndureerde plaque, die nog niet schilfert. (=hypodermitis). Vaak is er dan ook al lipodermatosclerose en pitting oedeem.
  • In een latere fase gaat de plek schilferen. Vanaf nu wordt het hypostatisch eczeem genoemd. 
  • De laesie kan zich uitbreiden tot handpalmgroot of nog groter, maar zit altijd laag en in de regio waar de capillairen gestuwd zijn. 
  • In een nog latere fase kan ook hyperpigmentatie door ijzerdepositie ontstaan (hemosiderine pigment). Tevens ontstaat ook hyperkeratose en atrofie blanche, allen symptomen van veneuze insufficiëntie.
  • Been soms vorm van omgekeerde champagnefles.

Figuur 7: hypostatisch eczeem.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Behandeling

Toepassen van ompressietherapie (oedeem bestrijden) en lokaal behandelen met klasse 2-3 corticosteroïden

 

Tylotisch eczeem (eczema hyperkeraticum)
Dit is de rhagadiform eczeem (figuur 8): een hyperkeratotisch-, eelt- of kloofjeseczeem. Het is eczeem dat zich ontwikkelt uit langdurig bestaand (ortho-ergisch) contacteczeem of acrovesiculeus eczeem.

Epidemiologie
Het is eigenlijk een vrij zeldzame vorm van hand- en voeteczeem

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Onscherp begrensd erytheem
  • Forse schilfers en keratose
  • Grote neiging tot het vormen van rhagaden = kloven
  • Kloven op palmzijde handen/voeten

Figuur 8: tylotisch eczeem.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Differentiaal diagnose

  • Psoriasis pustulosa palmoplantaris: hierbij vaak meer pustulae.

Behandeling

  • Bij het optreden van rhagaden heeft patiënt baat bij acidum salicylicum 5% in zalfbasis of ureum. 
  • Tweemaaldaags een klasse 2-4 corticosteroïd zalf of vetcreme smeren.
  • Indien therapieresistent: behandeling met PUVA of zelfs systemische corticosteroïden

 

Asteatotisch eczeem
Dit is craquelé eczeem (figuur 9waarbij in een (extreem) droge huid barstjes in de hoornlaag ontstaan. Het wordt vooral gezien bij oude mensen.

Pathogenese
Het ontstaat door uitdrogen van de huid ten gevolge van uitwendige factoren zoals het winterseizoen, het vaak wassen met water en zeem. Oppervlakkige huid (stratum corneum) gaat barsten waardoor de barrièrefunctie van de huid hierdoor verminderd

Anamnese en lichamelijk onderzoek

  • Rood, vurig
  • Vaak op onderbenen
  • Scheurtjes of kloven in een grillig patroon.

Diagnose wordt gesteld op basis van het klinische beeld.

Figuur 9: asteatotisch eczeem.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Behandeling

  • Vette zalf (vaseline)
  • Vochtigheidsgraad in omgeving optimaliseren
  • Niet te heet douchen en baden
  • Geen zeep gebruiken maar een badolie

 

Seborroïsch eczeem (figuur 10)
Eczeemvariant die aanwezig is op plekken met hoge talgproductie, zoals het behaarde hoofd, wenkbrauwen, oogranden, nasolabiale plooi, baard, retro-auriculair, oorschelp en gehoorgang, pré-sternaal en interscapulair

Epidemiologie
Veel in de popuplatie: 3-5% lijdt eraan. Het komt vaker voor bij mannen.

Pathogenese
Reactie van huid op gist die bij iedereen op de huid aanwezig is: Malassezia furfur.  Deze gist komt normaal voor op de huid. Bij sommige personen veroorzaakt dit een ontstekingsreactie. Mogelijk via complementactivatie. Een andere theorie is dat een lipase in de gist (de gist leeft van lipiden op de huid) vrije vetzuren genereert met een inflammatoire werking. Het is niet zo dat de gist in grotere aantallen voorkomt op de huid van seborroïsch eczeem patiënten.  Oorzaak is dus NIET een verhoogde talgproductie.

Soorten

  1. Eczema seborrhoicum infantum (kindervariant)
  2. Eczema seborrhoicum adultorum (volwassen variant)

Anamnese en lichamelijk onderzoek

Symptomen kindervariant

  • Eczeem start in 6e-8e week na geboorte en verdwijnt na 3e-4e maand. 
  • Gelokaliseerd op behaarde hoofd ( bij uitgebreide vorm = seborrhoica capitis)  en lichaamsplooien,romp en extremiteiten
  • In plooien zijn squamae minder uitgesproken
  • Zelden gepaard met jeuk

Symptomen volwassen variant

  • Begint na puberteit en is chronisch, recidiverend
  • Laesies beginnen als perifolliculaire afwijkingen
  • Voorkeurslocaties op plekken met veel talg
    • behaarde hoofd (roos)
    • wenkbrauwen
    • perinasaal
    • retroauriculair

Differentiaaldiagnose

  • Gelaat: atopisch eczeem, droge huid, contacteczeem, orthoergisch eczeem, rosacea,..
  • Haar: psoriasis, tinea capitis, tinae amiantacea
  • Romp en inverse lokalisaties: psoriasis, dermatomycoses, dermatomyositis en geneesmidddelenreacties.

Figuur 10: seborroïsch eczeem.

Bron: Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].


Aanvullend onderzoek
Eventueel candida albicans infectie uitsluiten middels kweek. Ook vergelijken met kenmerken atopisch eczeem indien er sprake is van de kindervariant ter uitsluiting.

  • Suggesties voor atopisch eczeem
    • Lokalisatie huidafwijkingen op onderarmen en schenen
    • Plaques meer polymorf

Behandeling

  • Ketoconazolcrème voor huid
  • Ketoconazolgel voor hoofd
  • Antiroosshampoo: bevat middelen die groei van de gist remmen: ketoconazol,teer, seleniumsulfide

Bij onvoldoende reactie: solutio carbonis detergens 5% crème.

 

Bronnenlijst

  1. Huidziekten.nl. 2020. Zakboek Dermatologie - Alfabetische Indeling. [online] Available at: <https://www.huidziekten.nl/zakboek/alfabet/alfabetframe.htm> [Accessed 30 December 2020].
  2. Sillevis Smitt, J., Everdingen, J., Horst, H., Starink, M., Wintzen, M. and Lambert, J., 2017. Dermatovenereologie Voor De Eerste Lijn. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.