Prolactinoom

De hypofyse maakt diverse hormonen, waaronder prolactine. Prolactine wordt door de lactotrope cellen in de adenohypofyse geproduceerd en zorgt voor stimulatie van lactatie vlak na de bevalling. Een prolactinoom is een vrijwel altijd benigne tumor van lactotrope cellen die te veel prolactine produceert. 
Prolactinomen worden onderverdeeld in twee soorten: het macroprolactinoom (met een doorsnede van meer dan één centimeter) en het microprolactinoom (met een doorsnede van minder dan één centimeter).

Epidemiologie
Ongeveer 50% van alle hypofyseadenomen is een prolactinoom (figuur 1). Het is hiermee de meest voorkomende hypofyseaandoening, maar toch is een prolactinoom zeldzaam. Per 1 miljoen mensen hebben ongeveer 100 personen een prolactinoom, waarvan 30% man is en 70% vrouw. Voor een microadenoom is de verdeling vrouw:man 20:1, en voor een macroadenoom is de verdeling vrouw:man 1:1. Vrouwen hebben vaker een microprolactinoom en mannen hebben vaker een macroprolactinoom.

Etiologie en pathogenese
De precieze oorzaak achter prolactinomen is vooralsnog onbekend. Er lijkt wel een verband te zijn tussen de groei van een prolactinoom en vrouwelijke geslachtshormonen. De meeste prolactinomen nemen namelijk af in groei na de overgang.
Prolactine wordt geproduceerd door de adenohypofyse. Wanneer er tumor ontstaat uit is lactotrope cellen noemen we dit een prolactinoom. Dit zal verhoogde serumprolactine concentraties tot gevolg hebben. Een andere oorzaak voor stijging van de prolactine concentratie in het bloed is een onderbreking in het systeem tussen de hypothalamus en de hypofyse. De prolactine productie wordt continu geremd door dopamine. Dopamine wordt via het bloed vanuit de hypothalamus naar de hypofyse geleid. Een onderbreking in het systeem tussen de hypothalamus en de hypofyse kan zo leiden tot een daling van het remmende effect van dopamine, waardoor de prolactinespiegels in het bloed stijgen. Onderbreking van dit systeem kan bijvoorbeeld optreden door hypothalame afwijkingen of door hypofysesteelcompressie. Hypofysesteelcompressie kan het gevolg zijn van een macro-adenoom, zoals een macroprolactinoom. Zo heeft een macroprolactinoom als het ware een tweevoudig effect: er zijn meer prolactine producerende cellen en de remming van prolactinesecretie door dopamine wordt onderdrukt.

Figuur 1: prolactinoom.

Bron: Mayo Clinic. Prolactinoma. [Internet]. Available from: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/prolactinoma/symptoms-causes/syc-20376958. [Accessed 15 maart 2021].

 

Anamnese
De prolactine productie wordt continu onderdrukt door dopamine, zoals hierboven beschreven. Elke aandoening waardoor het dopamine effect op de hypofyse wordt onderdrukt kan leiden tot een stijging van de prolactine concentratie. Het probleem kan dus, naast in de hypofyse, ook in de hypothalamus zitten of bijvoorbeeld worden veroorzaakt door geneesmiddelen die het remmende effect van dopamine tegenwerken. Ook zwangerschap en lactatie, levercirrose, nierinsufficiëntie en primaire hypothyreodie kunnen leiden tot een stijging van de prolactine concentratie. In deze situaties is de prolactine concentratie in het serum echter nooit hoger dan 15 maal de normaalwaarde. Als de serumprolactine concentratie hoger is dan 15 maal de normaalwaarde wordt de concentratiestijging van prolactine door een prolactinoom veroorzaakt. De klachten passend bij een prolactinoom ontstaan vaak geleidelijk, hierdoor wordt de diagnose vaak pas relatief laat gesteld. 
Er kunnen verschillende klachten optreden die tussen mannen en vrouwen ook verschillen, zoals: 

  • Bij vrouwen: 
    • Onregelmatige/uitgebleven menstruatie
    • Melk of vocht uitscheiding uit de borsten
    • Vruchtbaarheidsproblemen
    • Verminderd libido
    • Somberheid en andere emotionele veranderingen
    • Toename in gewicht
    • Vermoeidheid
    • Specifiek voor een macroprolactinoom: eventuele hoofdpijn en/of gezichtsverlies
  • Bij mannen:
    • Erectiestoornis
    • Verminderd libido
    • Somberheid en andere emotionele veranderingen
    • Gynaecomastie en de tepels kunnen eventueel melk/vocht gaan uitscheiden
    • Afname van de spierkracht
    • Vermoeidheid
    • Specifiek voor een macroprolactinoom: eventuele hoofdpijn en/of gezichtsverlies

 

Lichamelijk onderzoek
Bij zowel mannen als vrouwen kan er galactorroe (uitscheiding van melk of vocht uit de tepels) optreden. Bij mannen kan hiernaast ook gynaecomastie (borstvorming) optreden.

 

Aanvullend onderzoek
Het prolactine gehalte in het bloed wordt bepaald. Bij een verhoogd prolactine gehalte kan de oorzaak nog verder gespecificeerd worden via beeldvormend onderzoek. Zowel een CT-scan als een MRI-scan kunnen helpen met het bepalen van de diagnose. Er kan bijvoorbeeld een gezwel in de hypofyse worden herkend of er kan een onderbreking of obstructie van hypothalamus-hypofyse verbinding worden aangetoond. 

 

Behandeling
Een prolactinoom wordt in eerste instantie met medicatie behandeld. Mogelijke medicamenteuze therapie kan bestaan uit:

  • Carbergoline/Dostinex: dit middel onderdrukt de prolactineproductie.
  • Bromocriptine/Parlodel of Quinagolide/Norprolac: deze medicatie zorgt ervoor dat de dopaminereceptoren op de hypofyse worden gestimuleerd wat de prolactine secretie remt.

Er zijn ook een aantal niet-medicamenteuze behandelmogelijkheden, maar deze hebben niet de voorkeur voor een eerste behandeling. Wanneer het prolactinoom zorgt voor een daling in het zicht door verdrukking van het chiasma opticum kan neurochirurgische behandeling of bestraling nodig zijn. 

 

Prognose
De overproductie van prolactine kan vaak goed worden teruggedrongen. Een groot deel van de patiënten is na de behandeling zo goed als klachtenvrij, echter houdt een deel van de mensen helaas klachten. Vaak voorkomend zijn chronische vermoeidheid, onzekerheid en sombere gevoelens. De prognose voor een prolactinoom is goed bij succesvolle behandeling en het heeft geen negatieve invloed op de levensverwachting. Veel patiënten gebruiken wel de rest van hun leven medicatie. 

 

Bronnenlijst

  1. Van der Lely A.J., de Herder W.W, Hofland L.J. en Lamberts S.W.J. Prolactinoom; diagnostiek en behandeling. Ned Tijdschr Geneeskd. 1996 July 14. 1996;140:1445-9

  2. Nederlandse Hypofyse Stichting. Prolactinoom. [Internet]. Available from: https://www.hypofyse.nl/de-aandoeningen/prolactinoom.html#algemene-klachten. [Accessed 15 maart 2021]. 

  3. Hersenstichting. Prolactinoom. [Internet]. Available from: https://www.hersenstichting.nl/hersenaandoeningen/prolactinoom/. [Accessed 15 maart 2021]. 

  4. Snijders, R, Smit, V, Veldman, C, Vuurberg, G, Gelinau, N, Ketelaars, K en Verbeek, F. Compendium Geneeskunde 2.0 Deel 3. Eerste druk 2019. Amsterdam: Synopsis BV; november 2019.